CESULLAS

CASTRO DE SAN FINS

Recinto castrexo datado na Idade do Ferro. Ocupa unha posición privilexiada sobre o val de Cesullas, por onde discorre o río Balsa. Foi un castro de grandes proporcións, aínda que hoxe se atopa moi deteriorado por labores agrícolas. Aínda así, consérvanse restos visibles dos seus muros e terrapléns. O parapeto que delimita a croa ten 30 metros de longo, 14 de ancho e 7 de alto na súa parte noroeste. No lado oeste, o foxo ten 20 metros de longo, 8 de ancho e 1,5 de profundidade.

Este xacemento deu orixe ao topónimo San Fins do Castro. Segundo informa o arqueólogo Antón Abel Rodríguez Casal, en terreos situados baixo o castro apareceron sepulturas tipo caixa con lousas que contiñan cinzas e ósos, o que podería relacionarse co castro da Cidá de Borneiro. Tamén se atopou un importante cuncheiro de berberechos.

A lenda conta que no castro hai unha viga de ouro agochada hai moito tempo polos mouros, antigos habitantes do lugar.

IGLESIA DE SAN ESTEBAN DE CESULLAS

Situada no centro da parroquia de Cesullas, tivo como párroco durante preto de 50 anos a Saturnino Cuíñas Lois, crego e folclorista natural de Carballedo (Cotobade, Ourense), terra de canteiros. Foi fillo adoptivo e predilecto de Cabana de Bergantiños. Como sacerdote, impulsou a romaría de San Fins do Castro, e como folclorista, a Real Academia de Belas Artes Nosa Señora do Rosario da Coruña concedeulle a Medalla de Ouro de Primeira Clase do premio Marcial del Adalid. A súa sepultura pode verse no cemiterio parroquial.

Trátase dunha igrexa de estilo barroco que substituíu outra anterior, posiblemente románica. A súa nave central é rectangular, con dúas capelas laterais que lle dan forma de cruz latina. A sancristía adóusase ao muro norte da capela maior, tamén de planta rectangular.

A capela maior está cuberta por bóveda de arestas; xunto coa nave e a fachada, forma parte dunha profunda remodelación do templo realizada no último terzo do século XVIII.

A fachada é pentagonal, con porta alintelada e orellas formadas por un grosor moldurado. Sobre a porta principal aparece unha imaxe pétrea de San Estevo, flanqueada por volutas nunha fornela situada dentro do frontón triangular partido. Debaixo da espadana barroca dun só corpo con dous vans onde se sitúan as campás, hai unha ventá rectangular.

A parte máis antiga do templo parece ser a capela lateral sur, datada no século XVII e dedicada á Virxe do Rosario. Presenta unha bóveda de cruceiría nervada, de reminiscencia gótica. A capela norte, construída en 1873 imitando á anterior, foi costeada por Fernando Pérez, emigrante arxentino natural da parroquia. A ambas capelas accédese mediante un arco de medio punto.

No interior da igrexa consérvanse cinco retablos: o maior e dous en cada capela lateral. O retablo maior, de estilo clásico, data de 1783 e divídese en dous corpos: o principal con tres rúas e un ático. Na rúa central hai un templete co sagrario na parte inferior e unha imaxe da Virxe do Carme na superior. Á esquerda está San Antonio, e á dereita, San Roque. No ático, San Estevo, patrón do templo.

Na capela norte atópanse os retablos da Inmaculada (1873), pagado por Fernando Pérez, e o da Virxe do Carme (1921), costeado por Antonio Rodríguez, emigrante en Montevideo. Ambos son de estilo ecléctico.

A capela sur alberga os retablos do Rosario (1818), de estilo neoclásico, e o do Santo Cristo (1873), tamén ecléctico, patrocinado por Fernando Pérez.

Na década de 1940 construíuse a espadana. Para que os sillares novos non desentoaran coa pedra antiga, fregáronse con esterco de vaca para favorecer a formación de musgo e así “envellecelos”.

ERMITA DE SAN FINS

Situada na parroquia de Cesullas, esta ermida presenta unha orientación inversa á tradicional: a súa fachada mira ao leste en lugar de ao oeste. Ten ábsida e nave rectangulares. No lado sur da ábsida adosouse un pórtico lateral para a celebración de misas durante a romaría.

Na fachada pentagonal obsérvase unha celosía de pedra que podería ser prerrománica.

Unha lenda tenta explicar a orientación atípica da capela. Segundo esta, un mozo que foi rezar á antiga ermida foi sorprendido por unha terrible treboada. Choveu tanto que se inundou a capela e tivo que subir ao tellado para non afogarse. Nese momento prometeu que, se se salvaba, construíría unha nova ermida coa entrada orientada ao leste. Como sobreviviu, cumpriu a súa promesa.

ERMITA DE NUESTRA SEÑORA DE LAS NIEVES

Está situada na parroquia de Cesullas. Ten un atrio de forma triangular e unha espadana sen campás. A fachada é pentagonal.

PAZO DO BOSQUE

Esta sobria casa señorial atópase a carón do río Anllóns, nunha curva pechada que rodea o monte do Castro. Ten aspecto de casona de cantería, con planta rectangular e dúas alturas.

A planta baixa é a máis antiga, como se aprecia no gran grosor dos seus muros interiores e na escaseza de ocos, salvo unhas troneras que ventilaban o espazo onde se gardaba o gando. A planta superior, á que se accede por unha escalinata de pedra, conta con cociña e gran lareira, visible desde o exterior pola súa cheminea de pedra labrada.

Chámase así polo extenso bosque que a rodea. Non conserva escudos heráldicos.

Foi fundada pola familia Rodríguez Arijón e Romero, liñaxe moi estendido pola comarca de Bergantiños. Os Romero, propietarios da casa de Canduas, tamén habitaron este pazo.

Teresa Rodríguez de Andrade e Romero casou co licenciado José Andrés Amarelle Malpica, e desta unión naceu Francisco Amarelle Rodríguez. A súa filla, Fanny Amarelle Varcia, herdou tanto a casa de Canduas como a do Bosque. Casada cun membro dos Graíño, deixou como herdeiro ao seu fillo Juan Antonio Graíño Amarelle.

Forma parte dun conxunto arquitectónico que inclúe: un hórreo de once pares de pés, dúas construcións usadas como alpendres e cortes, un palomar de planta octogonal e unha capela privada dedicada a San Antonio e á Virxe das Neves, aínda que separada pola estrada.

CASA DE NATIVIDAD

Esta casa foi a número cinco no primeiro rexistro municipal de vivendas. Os documentos datana no século XVII. Ata 1930 foi carnizaría. O seu primeiro nome foi Casa dos Tisos, e máis adiante Casa dos Bastiáns.

Conserva construcións anexas como a caseta da carnizaría, un almacén de gran, un hórreo de pés redondos con base cónica, un lavadoiro de pedra e un pozo empedrado por dentro con torno de extracción de auga

CASA DE MONTERROSO

Sufriu un incendio no século XIX. Conserva elementos de arquitectura tradicional como o forno, un portal con cruz, alpendres e cortes. O tellado ten como peculiaridade uns remates típicos de hórreo.

CASA DE MIRAFLORES

Accédese a esta casa-pazo por un antigo camiño onde se botaba toxo a podrecer para facer esterco. En 2023 supera os 270 anos de antigüidade. Segundo a tradición familiar, foi construída por un crego que a deixou en herdanza a unha filla.

As pedras que sobresaen da fachada representan os días de xornal que o propietario debía pagar aos canteiros. O escudo foi desprazado do seu lugar orixinal cando se abriu unha porta. O propietario quixo destruílo, pero o crego Saturnino Cuíñas Lois pediulle que o conservase.

No interior, as dúas ventás da dereita teñen bancos interiores para ver a ría desde dentro. Na cheminea pode lerse a inscrición: “Pedra Cuca 1952”. Cóntase que a Garda Civil retía aquí os detidos. Entre as construcións anexas destacan un hórreo e un alpendre. É propiedade privada.

PAZO DE CASANOVA

A Casanova de Nantón foi fundada —segundo Martínez Barbeito (1986: 420-422)— polo capitán Francisco Rodríguez de Gondomil. A casa, de tres corpos, conta con patín e corredor cuberto.

No portalón de entrada poden verse escudos que representan as armas dos Pardiñas, Villardefrancos, Figueroa, Rodríguez de Arijón, Moscoso e Caamaño. Actualmente pertence a unha familia de labregos.

MÚSICA TRADICIONAL

Repertorio destacado:

• “Maneo de pandeiro de Fontenla”
• “Cantiga de San Fins”
• “Pasodobre do Jai Jai”
• “Xota por Neaño arriba”
• “Dulce Lola”
• “Noiteboa en Enano”
• “Berro Seco”
• “Maneo de Fontenla”

Composicións de carácter histórico:

• “O Santo da pólvora”
• “San Fins do Castro (foliada)”
• “Rumba de Neaño”
• “Muiñeira de Neaño”

Composicións de carácter histórico:

• “O Santo da pólvora”
• “San Fins do Castro (foliada)”
• “Rumba de Neaño”
• “Muiñeira de Neaño”

EDUARDO VÁZQUEZ ESPASANDÍN (EL JAY JAY)

Naceu en Rebordelo, Cesullas (Cabana de Bergantiños) o 08/12/1909 e faleceu en Neaño, Cesullas, o 25/11/2003.

A pesar de ter aprendido do seu irmán o oficio de carpinteiro, Eduardo Vázquez Espasandín foi un célebre músico popular, coñecido desde A Coruña ata Padrón, desde Cabana ata O Carballiño. Quen non o lembra nas festas, co bombo ás costas, aínda que el en realidade quería ser gaiteiro?

Comezou a súa andaina musical no grupo Os Jaiteiros de Neaño e Jai Jai, xunto aos seus veciños:

• Manuel do Bronllo (cuñado da poeta María Baña), gaiteiro
• Servando de Indalecio, gaiteiro
• Gabriel de Indalecio, tamborileiro

Máis adiante, formou parte durante uns anos do grupo Os Marabillas de Corme, e a súa gran etapa como músico vivírona con Os Enxebres de Neaño.

O nome do grupo suxeriullo o párroco de Cesullas, Saturnino Cuíñas Lois. Un día, Eduardo preguntoulle como debería chamar ao grupo. Cuíñas respondeu: “Póñelle Os Enxebres”. Eduardo replicou: “¿Por que?”. E o cura respondeu: “Porque o enxebre es ti”.

Durante máis de oitenta anos, Jai Jai estivo acompañado por unha gran variedade de músicos populares da Costa da Morte:

• De Neaño: Manolo de Xusto (sobriño de Manuel do Bronllo e fillo de María Baña), gaiteiro; Plácido Vigueret (Plácido de Meiruco), tamborileiro
• De Corme: Calixto e Ramona dos Marabillas
• De Laxe: José García Insua (Reboredo), gaiteiro
• De Lamas (Zas): Manuel, coñecido como O Galo de San Clemente, gaiteiro
• De Bamiro: José O Lambirote, gaiteiro, e o seu cuñado tamborileiro
• De A Campara: Alfredo Castro Fariña, gaiteiro; os seus irmáns José, tamborileiro, e Ramón, gaiteiro
• De Cances: José da Viúda (José Collazo Álvarez), gaiteiro
• De Anllóns: Gabriel, O Zoqueiro da Garga, gaiteiro
• De Iñaño: Serafín, gaiteiro
• De Langueirón: Pepe de Langueirón, gaiteiro formado por Eduardo
• De Pedracuca: Lelo do Gaiteiro, tamborileiro
• E tamén o gaiteiro de Reparada (Vimianzo)

Os Enxebres de Neaño convertéronse así nunha verdadeira escola de música tradicional na aldea de Neaño, nas terras de Cabana de Bergantiños.

Alboradas, procesións, sobremesas e merendas de festas e romarías por toda Galicia coñeceron as súas melodías:
Na Coruña, Eduardo do Menucho compartiu escenario con Mariñita da Peña e era habitual das festas de María Pita. No San Xoán de Carballo competían con bandas de música como as de Gamallos. No Santiaguiño do Monte de Padrón, os gaiteiros de Neaño eran os únicos que cantaban de forma enxebre.

A Virxe da Barca en Muxía, as Barquiñas de Ponteceso, as Festas do Mar de Malpica… todas contaron coa súa presenza. Pero, sen dúbida, a romaría máis emblemática para el foi San Fins do Castro, á que asistiu de forma simbólica e ininterrompida desde os anos 20 ata os nosos días.

Os Jaiteiros de Neaño ou Os Enxebres con Jai Jai ao bombo son unha parte inseparable da historia desta romaría, igual que o Berro Seco ou o Santo da Pólvora.

Como dicía Eduardo Vázquez Espasandín:
“¡Viva a mocidade! E que non morran os vellos!”

JOSÉ MARÍA ÁLVAREZ CANTO

O músico José María Álvarez Canto naceu en Corme Aldea (Ponteceso) o 28/11/1905 e, tras converterse en cabanés adoptivo, faleceu en Neaño (Cesullas) o 01/05/1977.

En cada casa de Corme Aldea había cando menos un músico de banda, e a súa non foi a excepción. José María comezou desde neno: con só seis anos xa tocaba o tamboril nas procesións coa Banda de Corme. Un día, esgotado polos camiños, sentou nun curral. O seu pai díxolle:
“Levántate ou dáseche unha patada no cu.”

A música, primeiro aprendida de oído e logo con linguaxe de solfexo, acompañouno toda a vida, mesmo no servizo militar, onde foi corneta do Rei. Foi músico e director da Banda de Corme, despois dirixiu unha banda en Coristanco e creou unha orquestra.

A poeta Asunción Antelo Suárez, Rexubeira de Bergantiños, dedicoulle estes versos polo seu paso musical por terras de Coristanco:

“Sentía ensaiar os músicos
cando ía pra Carballo
eran os Soanes da Miñata
e os Naias de Carantos.”

Máis adiante, comprou unha taberna–casa de comidas en Neaño, onde se estableceu definitivamente. Alí entablou amizade co crego folclorista Saturnino Cuíñas Lois, e froito das súas tertulias naceu o Himno a San Fins do Castro, con letra de Cuíñas e música de José María.

Foi un dos grandes referentes musicais da Costa da Morte, dominaba todos os instrumentos de percusión e vento, compoñía para toda a banda e foi mestre do acordeón.

Aprendeu a tocalo en Corme cun pequeno acordeón de botóns. Máis tarde adquiriu varios acordeóns piano, algúns comprados en Ferrol con diñeiro prestado pola súa nai, outros regalados pola súa muller.

En Neaño, tras deixar a dirección de bandas, impartiu clases de acordeón. Entre os seus alumnos estiveron Jacinto Paredes e Manolo de Ovidio. Tamén animaba as tardes de baile no salón de O Burreiro, acompañado por Lelo de Pedra Cuca á batería e Anselmo Cousillas ao clarinete, “que facía falar”.es de baile en el salón de O Burreiro, acompañado por Lelo de Pedra Cuca a la batería y Anselmo Cousillas al clarinete, “que hacía hablar”.

ELISA MOSQUERA TEDÍN

Natural deste lugar é a escritora Elisa Mosquera Tedín, autora dunha novela infantil publicada por Ediciós do Castro baixo o título de Barullo. Ambientada neste contorno, a obra permite coñecer, a través dos ollos dun neno en idade escolar, as beiras do Anllóns cara a mediados do século XX.

MARÍA BAÑA VARELA

Aínda que nacida nos casais de Vilariño o 10 de xaneiro de 1906, a poeta popular María Baña Varela botou raíces en Neaño, onde fundou o fogar familiar xunto ao seu esposo Xusto Cousillas Castro.

Criada como muller labrega desde nena, non tivo oportunidade de asistir á escola, polo que a escritura era un terreo prohibido para ela. Porén, a súa mente non deixaba de compoñer versos que memorizaba. Chegou a afirmar nunha entrevista local: “eu penso en copla”. Co tempo, aprendeu a escribir de forma rudimentaria para deixar constancia dos seus poemas. Calquera folla servíalle para verter a súa poesía.

A súa obra xira arredor da súa propia vida, a da súa familia e veciños, ás veces en ton serio e outras cunha carga de humor. En 1998, o Concello de Cabana de Bergantiños publicou postumamente a súa obra inédita e instituiu o Certame de Poesía para a Xuventude María Baña.

María Baña, xunto con Asunción Antelo e Hermosinda de Taboído, forma a tríada de poetas populares que non tiveron medo de ser mulleres e escritoras.

Na actualidade, a Biblioteca Municipal de Cabana leva o seu nome.

SATURNINO CUÍÑAS LOIS

Saturnino Cuíñas Lois naceu en Carballedo (Cotobade, Pontevedra) o 21 de decembro de 1897 e faleceu en Cesullas (Cabana de Bergantiños) o 7 de abril de 1978.

Aínda que nacido en San Miguel de Carballedo, adoptou Cabana de Bergantiños como terra natal. Desde a súa chegada como párroco a Santo Estevo de Cesullas en 1931, impulsou o dinamismo relixioso, festivo e social da parroquia, así como importantes melloras en infraestruturas, como a estrada de Neaño a Baio.

En 1956, o concello nomeouno Fillo Adoptivo do municipio. Tras o seu falecemento, foi recoñecido como Fillo Predilecto nun acto na capela de San Fins, onde se colocou unha placa e se convocaron agrupacións folclóricas de toda A Coruña.

O seu legado máis destacado foi a organización da romaría de San Fins do Castro. Ao chegar, esta festa era apenas coñecida. Coa creación do Berro Seco, o Santo da Pólvora, a Traca de Fogo, o Himno a San Fins e a participación dos mellores coros e gaitas de Galicia, converteu esta celebración na máis representativa do municipio e unha das máis singulares da provincia.

O seu labor como folclorista transcendeu os límites parroquiais. Desde neno coleccionou cancións populares de toda Galicia, conformando un dos arquivos máis importantes do país, hoxe depositado en Cántigas da Terra. Moitas desas pezas seguen sendo interpretadas por grupos como Milladoiro, Treixadura ou a propia Cántigas da Terra.

En 1954 recibiu a Medalla de Ouro de Primeira Clase do Premio Marcial del Adalid, outorgada pola Real Academia Nosa Señora do Rosario.

Ademais, foi un virtuoso da música tradicional. Dominaba instrumentos como a gaita, pandeireta, bombo, bandurria, harmonio e zanfona. De feito, xunto con Faustino Santalices, foi un dos poucos galegos da súa época que tocaba a zanfona. Unha delas doouna a Cántigas da Terra o 1 de agosto de 1945 en plena romaría de San Fins..

PLÁCIDO VIGUERET VILLAR

Nado en Neaño en 1925 e falecido o 13 de xullo de 2020, Plácido Vigueret herdou do seu pai o oficio de carpinteiro, sustento da familia tanto en Galicia como na emigración americana.

Desde mozo combinou o torno coa música e a poesía popular. Foi o último en falecer dos míticos Gaiteiros Enxebres de Neaño, onde tocaba con mestría a pandeireta, cunchas, tamboril, caixa e bombo.

Aos 84 anos publicou a súa obra Poemas, unha brillante recompilación de versos en lingua viva e cunha temática profundamente enraizada na sabedoría da tradición oral.

OS MUIÑOS

Este tipo de construción está moi estendido por Galicia e foi fundamental na vida cotiá. Por unha banda, era o lugar onde se moía o gran para pan ou alimento animal. Por outra, tamén era un centro social, onde os labregos se xuntaban para falar, cantar, bailar… e mesmo onde os namorados atopaban intimidade.

Este papel quedou reflectido nunha rica literatura popular, con coplas e refráns como:

“O muíño xa é vello
ten silvas arredor;
as mozas que a el van
perden todo o color.”

“Un burro branco
bailando no campo
coa peza no pé
e burro non é.”

“O cura foi ao muíño
cun grupo de rapaciñas
elas en camisón
e el en calzóns.”

Co tempo, estes usos foron desaparecendo, e os muíños acabaron sendo substituídos por sistemas máis modernos. Hoxe moitos están en ruínas, aínda que algúns seguen activos grazas ao coidado dos seus propietarios.

En Cabana, o muíño máis común é o de regato, situado xunto a un regueiro. A auga desvíase mediante unha canle, que ás veces gaña altura para adquirir forza. Chega ao cubo, onde un aliviadoiro e unha reixa permiten regular o paso da auga.

O punto final da canle chámase billote, por onde pasa a auga que acciona o rodicio, unha roda horizontal con paletas de madeira ou ferro. Esta transmite o movemento ao eixe vertical (veo ou vara), que xira a pedra superior (capa ou moa) sobre a base de pedra fixa (pé).

O gran vértese pola parte superior na moega, que conecta coa quenlla. Unha táboa chamada tenxedoira, movida pola propia pedra, fai caer o gran que, moído, se recolle nun caixón.

Para deter o muíño, usábanse sistemas como unha táboa atada cun cordel que, ao baleirarse a moega, soltaba o freo e pechaba a entrada de auga (pechadoiro).

Algúns muíños como o de Rellán contaban cunha roda vertical, que tamén transmitía o movemento.

Os muíños requirían mantemento, como picar as pedras periodicamente para obter boa fariña.

Había muíños dun só dono, que cobraba en diñeiro ou nunha parte do gran. Outros eran comunitarios, con quendas rotativas ou comprados (a compra da peza).

Entre as parroquias de Borneiro e Canduas consérvanse 14 muíños de herdeiros, testemuñas do poder económico que tivo o mosteiro bieito de Canduas. Lamentablemente, a maioría non foron restaurados, aínda que algúns seguen en pé preto do Rego dos Muíños.

O MUÍÑO DO RELLÁN E A PONTE MOURÍN

Sobre o río da Balsa —que nace na parroquia de Anós e descende bruscamente polo lugar de Esmorís—, despois de mover o rodicio do muíño da Balsa, atópase o muíño do Rellán, situado na ponte Mourín, xa en pleno val de Cesullas, preto da aldea da Cabana, que lle dá nome ao concello e onde se situou a primeira casa consistorial.

O muíño recibe este nome a partir de 1906, cando pasa a ser propiedade do pai do actual dono, apelidado Rellán. Naquela época, os muíños eran industrias rendibles e, polo tanto, moi demandadas. Este tiña varias moas, tanto para trigo (albeiro) como para millo, movidas por unha roda vertical ou nora.

Máis tarde incorporóuselle unha máquina para serrar madeira, que aínda se conserva. A través dun sistema de transmisións por poleas, poñíase en funcionamento.

A edificación tradicional foi substituída por outra feita con materiais máis recentes. Porén, consérvanse en bo estado tanto a nora coma a serra. As moas albeiras, de orixe francesa, pasaron a formar parte do mobiliario do xardín.

Estamos, pois, ante un exemplo representativo dunha pequena industria tradicional do mundo rural galego.

A antiga denominación de ponte Mourín podería deberse a unha familia do mesmo apelido, residente en Neaño e recollida no catastro de Ensenada: Estevo, labrego, e o seu fillo Domingo, arrieiro de fariña.

CRUCEIRO DO SACRAMENTO

É o cruceiro máis salientable do concello pola súa rica ornamentación. Está construído en granito. A plataforma é cadrada, con tres graos. O pedestal, tamén cadrado, remata en chafráns e conta cunha mesa anexa. Nela destaca unha lápida de granito decorada cun relevo de dous anxos aos lados e unha custodia no centro.

O varal é octogonal con chafráns, o capitel cadrado e moldurado. A cruz presenta brazos achafranados, remates en punta de diamante e imaxes nas súas catro caras:

• Anverso: Cristo crucificado con tres cravos (como nos Cristos góticos), con cabeza inclinada á dereita, mans abertas, sen coroa, cabelo trenzado, pano da pureza anoado á dereita e cartela de INRI enriba dunha caveira e tibias.
• Reverso: A Virxe, en actitude orante cos dedos entrelazados, enriba dunha peaña.
• Laterais: Posible representación de María Madalena rezando cun rosario e San Estevo.

CRUCEIRO DE VILLA FANNY

Cruceiro de granito cunha plataforma cadrada dun só grao. O pedestal, tamén cadrado, remata en chafráns. O varal é octogonal, agás na base que é cadrada.

Destaca o capitel troncopiramidal invertido, octogonal, con volutas nas catro esquinas. A cruz ten brazos achafranados.

• Anverso: Cristo crucificado con tres cravos, mans abertas, coroa de espiñas, pano da pureza á esquerda, cartela de INRI e San Francisco abrazando o crucificado.
• Reverso: A Virxe orante, coas mans xuntas e coroa.

CRUCEIRO DE SAN FINS I

Feito en granito, a súa plataforma e pedestal están soterrados. O varal é cadrado con chafráns e o capitel cúbico. A cruz presenta brazos achafranados.

• Anverso: Cristo crucificado con tres cravos, cabeza inclinada á dereita, mans pechadas, sen coroa, pano á esquerda, acompañado pola Virxe e San Xoán.
• Reverso: A Virxe en actitude orante, coas mans xuntas e nimbo.

CRUCEIRO DE SAN FINS II

Tamén en granito. A plataforma é cadrada, con dous graos. O pedestal é circular, semellante ao pé dun muíño.
O varal, de forma circular e textura leñosa con nós, semella un tronco de árbore. O capitel é cilíndrico, con astrágalo circular liso e cabezas de anxos con ás nos ángulos.
A cruz é circular, leñosa, con nós e remates florenzados.

• Anverso: Cristo crucificado con tres cravos, cabeza inclinada á dereita, coroa de espiñas, pano á dereita e enriba del, a cara do Pai.
• Reverso: A Virxe en actitude orante, corada por anxos situados nos paos da cruz.

CASA DO CONCELLO

En 1833, coa supresión dos señoríos, créanse os actuais concellos. No primeiro ensaio de 1820 pensábase en situar o concello en Corcoesto. En 1845, Madoz menciona o concello de Cesullas, con 1.060 habitantes e dúas escolas en Cesullas e Corcoesto.

A primeira casa consistorial localizouse na aldea da Cabana, escollida pola súa situación central. Esa casa está hoxe totalmente modificada.

Durante a etapa do xeneral Espartero (1840–1843), proponse un novo mapa municipal, que incluía parroquias de Laxe, Ponteceso e Coristanco, pero nunca se aplicou.

Dende mediados do século XIX até ben avanzado o século XX, a sé municipal foi O Bosque. Despois trasladouse a Aspera, a unha casa alugada por José García Gil. En 1948 ofreceuna ao Concello por 140.000 pesetas, xustificando a venda pola situación precaria das dependencias municipais e os constantes cambios por razóns políticas.

Finalmente, en 1978, malia certa oposición veciñal, o Concello instalouse definitivamente no lugar da Carballa. O antigo edificio serviu despois como biblioteca municipal e hoxe acolle unha asociación veciñal.