8 Maio, 2025 in Turismo_Gal
Turismo_Gal
Rutas e Sendas
Rutas por Cabana
Sendeiros por Cabana
Sendas do Anllons
Persoeiros
Santa María do Remuiño
SANTA MARIÑA DO REMUÍÑO
Tras deixar os rápidos de Verdes (Coristanco) e a sonada Pontedona, o río Anllóns entra en Cabana de Bergantiños nun caudaloso e encaixado meandro. Neste tramo, as augas son recollidas para a produción de enerxía eléctrica. Ao mesmo tempo, é un espazo rico en vexetación de ribeira e cunha destacada presenza de aves acuáticas como alavancos ou cormoráns.
Entre os restos arqueolóxicos, destacan as antigas galerías de extracción aurífera iniciadas xa na época romana. Nun lugar natural onde a presenza da auga é tan significativa, non resulta estraño que se conservaran cultos hidrolátricos precristiáns. Para cristianizar estas crenzas pagás instaurouse neste punto o culto a Santa Mariña. Cada 18 de xullo, os cabaneses reúnense aquí para honrar a esta santa.
A carballeira
Trátase dunha das carballeiras máis antigas e frondosas do concello, situada xunto á ermida. Conta con merendeiros e coa fonte do espazo sacro. Baixo a súa sombra celébranse merendas populares e tamén algunha festa gastronómica fóra das datas da romaría.
A capela
A ermida é unha construción sinxela. O retablo, datado no tempo do reinado de Isabel II, foi obra do párroco Antonio Rodríguez Ardeleiro. Durante unhas obras de restauración apareceu no lintel da entrada unha pedra coa cabeza esculpida dunha figura feminina, identificada como unha deusa prerromana da fertilidade. Na actualidade, esta escultura está empotrada na cabeceira da igrexa de San Martiño de Cores.
O cruceiro
Atópase a medio camiño entre a fachada da ermida e a carballeira. Pola súa rica simboloxía, é un dos cruceiros máis singulares do concello. No anverso represéntase un corazón atravesado por espadas; no reverso, unha coroa de espiñas e unha serpe.
A fonte
A fonte actual data de 1896. Segundo a tradición, nestas augas lavábanse os ubres das vacas para que producisen máis leite. Noutros tempos, tamén as mulleres que tiñan que amamantar bebés se lavaban nela por crenzas curativas.
San Roque da Ermida
San Roque da Ermida
A capela erixida en honra a San Roque deu nome a este lugar da parroquia de Anos. San Roque é o santo avogoso contra a peste, polo que na Idade Media este espazo debía ser un auténtico fervedoiro de xente, ao estar situado no camiño que seguían os romeiros desde Ponteceso ata Compostela.
A romaría de San Roque non conserva hoxe o esplendor doutros tempos, como cando a casa de Fidalgo, próxima á capela, tiña a obriga de pagar a procesión en honra ao santo. Actualmente, esta romaría celébrase o segundo domingo de agosto.
A carballeira
Todo o campo da romaría está cuberto por unha mesta carballeira, que ofrece sombra natural ao conxunto. A capela e a fonte escóndense baixo a frondosa ramaxe, creando un ambiente de recollida e serenidade.
A ermida
A existencia da capela está documentada desde a Idade Media, en textos que indican:
“No lugar de Seixos Brancos, hai unha ermida de San Roque, á beira do camiño, cara a Santo Estevo de Anos, Esmorís e Cesullas.”
Trátase dunha capela de planta cadrada cun corpo principal máis elevado que a nave. A súa fachada é sinxela, pero no interior destaca o retablo maior, de estilo barroco, que lle dá personalidade artística ao conxunto.
O cruceiro
Situado preto da agra fronte á capela, levántase separado do templo, en posición sobranceira. No reverso, representa unha Piedade, e no anverso, a Virxe, María Madalena e San Xoán abrazan a Cristo crucificado. Cómpre destacar o coidado trazado dos pregues nas vestiduras das imaxes, de gran valor artístico.
A fonte
De construción moderna, esta fonte sitúase xusto diante da fachada da ermida. Completa o conxunto espiritual e natural do lugar, ofrecendo frescura aos romeiros.
Romaría de San Fins do Castro
A Romaría de San Fins do Castro
A romaría de San Fins do Castro é unha das máis coñecidas e concurridas da comarca de Bergantiños. A súa importancia e singularidade medraron especialmente coa chegada do párroco Saturnino Cuíñas, nos anos 30, quen foi tamén un destacado folclorista en Cabana de Bergantiños.
Co seu impulso, a celebración adquiriu dous elementos distintivos que a fixeron única: o Himno a San Fins e o célebre Berro Seco.
O Himno a San Fins
A letra do himno foi composta por Saturnino Cuíñas, mentres que a música correu a cargo do director de banda Xosé María de Neaño.
Comeza cos seguintes versos:
Meu santo San Fins do Castro,
¿que lle dás ós teus romeiros?
Auga da túa fontiña,
sombra dos teus bidueiros.
A Fonte Santa
Antes do viño e da festa, xa dende primeira hora da mañá, a protagonista é a auga da fonte, situada a carón da ermida. Os romeiros acoden antes do amencer para lavarse a cara e as mans coa auga santa ou para botar moedas na pía.
As mans non se secan, e o pano de man, tras mollarse na fonte, déixase secar sobre a herba do campo. A tradición asegura que, unha vez seco, cura as verrugas. Tamén se lle atribúen propiedades curativas para enfermidades como a pulmoeira das vacas.
O Berro Seco
É un dos momentos máis esperados da romaría. O cura de Cesullas sube ó palco da música e, dirixíndose aos romeiros, dá paso a tres berros secos, lanzados a coro por todos os asistentes. Estes berros semellan os que dan os canteiros cando erguen unha pedra pesada, simbolizando forza e unión.
O Santo de Pólvora
Trátase dunha falla artesanal que estala xusto antes do comezo dos bailes da misa. A figura que se queima representa, en forma de maqueta articulada, diferentes oficios tradicionais, como o de ferreiro, afiador ou canteiro.
As Merendas
Logo das misas e dos bailes da mañá, pola tarde os bidueiros de San Fins e os seus arredores énchense de merendas campestres. Os romeiros estenden os manteis sobre a herba ou instalan mesas de madeira que preparan con días de antelación, celebrando xuntos nun ambiente de fraternidade e tradición.
O Carme do Briño
Carballeira
É unha das carballeiras máis antigas do concello de Cabana de Bergantiños. A maior agrupación de
árbores ancestrais encóntrase arredor da capela e da fonte, mesmo parece que as coroan de
sombras. Ademais, dispóñense arrredor do campo valado da romaría e deixan o centro como espazo
libre para os romeiros.
Cruceiro
Nunha extrema da carballeira, levántase un traballado cruceiro que contén a seguinte lenda no
pedestal: ?SE RETOCÓ, TRASLADÓ Y PINTÓ SIENDO CURA PÁRROCO FRANCISCO LEMA MARTÍNEZ
NATURAL DE ESTA PARROQUIA AÑO 1899?. Esta inscrición expresa tres aspectos importantes deste
cruceiro: primeiro, fala do costume de traslado de cruceiros; segundo, informa de que estamos diante
dun cruceiro policromado; e, terceiro, ofrécenos a data de traslado. O ano de construción do mesmo
escúlpese na parte superior: 1622. Esta referencia cronolóxica dátao como un dos cruceiros máis
antigos de Galicia.
Ermida
O nome da ermida do Briño ten dúas advocacións femininas: a Virxe do Carme e a Nosa Señora das
Virtudes. A súa fachada decorada coma se fose un retablo convértea nunha das igrexas máis
singulares de Cabana de Bergantiños. A estrutura desta capela remóntase a finais do século XVI:
esculturas manieristas na fachada e arco triunfal, arcos e bóveda da nave semiapuntandos que
recordan o estilo gótico. A fachada engalánase coas seguintes imaxes pétreas: a Nosa Señora das
Virtudes co seu neno preside o centro da frontal; á súa dereita, aparece Santiago Peregrino co seu
caxato; á súa esquerda, Santo André co cruz en aspa; abaixo, á dereita, San Paulo coa súa espada;
abaixo, á esquerda, San Pedro coas chaves do ceo; coróase todo o conxunto coa imaxe de San Xoán
Bautista, patrón de Borneiro.
Fonte Santa
As augas da Fonte Santa manan a poucos metros da fachada da ermida. Coma a de San Fins do
Castor, a fonte é un monumento de pedra. No pasado, moi próxima a este fonte ergueuse un hospital
para devotos enfermos que estivo ó coidado dun ermitán. Hoxe, o edificio non se conserva, aínda que
se mantén o resto toponímico: unha leira é chamada O Hospital.
Romarías
Cabana de Bergantiños ten cinco romarías de sona na comarca de Bergantiños. Todas elas cristianizan cultos hidrolátricos (ás augas) pagáns e contan con fonte de augas milagreiras que curan verrugas e outras enfermidades da pel. Tres renden culto a santas, mentres que tan só dúas o fan a varóns. Un trazo úneas a todas elas: celébranse en centenarias carballeiras en lembranza dunha
Galicia máxica e ancestral.
O CARME DO BRIÑO
SAN FINS DO CASTRO
SAN ROQUE DA ERMIDA
SANTA MARGARIDA DE BANEIRA
SANTA MARIÑA DO REMUIÑ
Saturnino Cuíñas Lois
SATURNINO CUÍÑAS LOIS
Cura de Cesullas e folclorista benemérito
Carballedo (Cotobade, Pontevedra), 21/12/1897 – Cesullas (Cabana de Bergantiños), 07/04/1978
Tras exercer como capelán da Condesa de Torre Penela de Carballo e da familia Figueroa en San Martiño de Horto (Abegondo), Saturnino Cuíñas Lois foi enviado como párroco a Santo Estevo de Cesullas, en substitución de Manuel López Porto. Presentouse en Cesullas o 10 de abril de 1931 acompañado pola súa nai Adelina e mais os seus irmáns Aurelio e María.
Desde a súa chegada, a parroquia colleu un forte dinamismo relixioso, festivo, social e mesmo en infraestruturas. Creou coros parroquiais, revitalizou as celebracións do Nadal e achegouse á mocidade organizando festas do catecismo. Foi unha figura clave para a construción da estrada de Neaño a Baio.
Como recoñecemento ao seu labor, o 17 de marzo de 1956 —coincidindo coas vodas de prata como párroco— o Concello de Cabana de Bergantiños nomeouno fillo adoptivo. Durante o acto descubriuse unha placa de mármore na igrexa de Santo Estevo.
Saturnino Cuíñas exerceu o seu ministerio ata pouco antes do seu falecemento, o 7 de abril de 1978. O seu pasamento converteuse nun importante acontecemento social en toda a comarca de Bergantiños, con presenza de veciñanza dos concellos limítrofes e da corporación municipal ao completo. O funeral foi oficiado polo arcebispo de Santiago de Compostela, Ángel Suquía. Foi soterrado no cemiterio parroquial de Cesullas.
Cinco anos máis tarde, o 21 de agosto de 1983, o Concello de Cabana de Bergantiños realizou unha homenaxe póstuma e nomeouno fillo predilecto. Os actos culturais contaron coa participación das corais Coral de Bergantiños, Toxos e Flores de Ferrol, Follas Novas, Lembranza, e Cántigas da Terra da Coruña; o grupo folc Marea Baixa de Carballo; os grupos folclóricos da Asociación Cultural Río Anllóns de Ponteceso e do CEIP As Revoltas de Cabana; e o humorista O Xestal, que fixo rir aos asistentes cos seus chistes e cantou por primeira vez en público acompañado por Xosé Manuel Eirís, quen tocou unha zanfoña pertencente a Saturnino Cuíñas. Como peche, Andrés Rei dirixiu a interpretación do famoso Berro Seco.
Tamén se descubriu unha placa conmemorativa na fachada da ermida de San Fins.
Saturnino Cuíñas e o San Fins do Castro
A romaría do San Fins do Castro, festa patronal por excelencia de Cabana de Bergantiños, é filla espiritual de Saturnino Cuíñas. El dotouna de elementos singulares e únicos que a distinguen doutras romarías galegas, marcando un antes e un despois na súa identidade e celebración.
Saturnino Cuíñas naceu con alma de músico. Desde a súa infancia, rodeado de bailadores e gaiteiros, tomou compromiso de rescatar a memoria musical de Galicia. Así, a súa memoria prodixiosa foi quen de conservar coplas e cantos do seu Cotobade natal, como tamén melodías Cabana, Ponteceso, Carnota, Corcoesto, Cambados. Todo ese legado folclórico, retido na súa cabeza, foille cedido, sen nada a cambio, a toda persoa que se achegase a el.
De todos modos, sería a agrupación coruñesa Cántigas da Terra, grazas á amizade co seu director, Adolfo Anta Seoane, quen tivo a fortuna de recoller no seu arquivo musical todo o traballo de recolleita desenvolto por Cuíñas ó longo de toda a súa vida. Entre a obra recollida están as foliadas de Augasantas, de Bora, de Vilaxoán, de Corocoesto, de Trabazo ou de Corcoesto. Ou as pandeiradas de Cesullas, de Ponteceso, de Loureiro ou de Carnota. E tamén os alalás de Cerdedo, de Santo Ourente
ou de Carballedo. Cantos de aninovo, de berce e de canteiros enriquecen o legado.
Ademais de compilador de música tradicional, Saturnino Cuíñas foi un excelente músico tradicional. Chegou a dominar instrumentos como a gaita, a pandeireta, o bombo, a bandurria, o harmonio e a zanfoña. Na súa época, xunto con Faustino Santaelices, foi unha das poucas persoas de Galicia que interpretaba a zanfoña. Unha das súas históricas zanfoñas foille entregada a Cántigas da Terra o 1 de agosto de 1945 na romaría de San Fins. Despois, Cántigas interpretaría con ela cantos de cego por distintos escenarios do país.
Como mérito polo seu labor folclórico, a Real Academia Nosa Señora do Rosario concedeulle a Medalla de Ouro de Primeira Clase do Premio Marcial del Adalid. Os actos de entrega tiveron lugar o 24 de agosto de 1954 na Casa da Cultura da Coruña. En xornada de tarde, na Praza de Touros da cidade herculina celebrouse unha festa folclórica coa participación das agrupacións Cantigas e Agarimos de Santiago, Follas Novas, Aturuxo e a Masa Coral da Fábrica de Tabacos da Coruña.
María Baña Varela
MARÍA BAÑA VARELA
Poetisa popular
Vilariño, 10 de xaneiro de 1906 – Neaño, data de pasamento descoñecida
Aínda que naceu nos Casais de Vilariño o 10 de xaneiro de 1906, a poetisa popular María Baña Varela botou raíces no lugar de Neaño. Alí fundou a súa casa familiar xunto ao seu home, Xusto Cousillas Castro.
Desde nena, as ocupacións como muller labrega impedíronlle ir á escola, polo que a escrita era para ela un territorio vedado. Non obstante, a súa mente non deixaba de compoñer versos, que gardaba na memoria con absoluta claridade. Nunha ocasión chegou a declarar nun medio de comunicación comarcal que ela “pensaba en copla”.
Co paso do tempo aprendeu, mal que ben, a escribir, para así poder deixar por escrito os poemas que tiña gardados na cabeza. Calquera tipo de folla servíalle para transcribir os seus versos. A súa propia vida, a da súa familia e a dos seus veciños —ás veces en ton serio, outras con retranca e humor— son os eixos temáticos principais da súa obra.
En 1998, o Concello de Cabana de Bergantiños publicou postumamente a súa obra inédita e instituiu o Certame de Poesía para a Xuventude María Baña, como homenaxe á súa figura.
María Baña, xunto con Asunción Antelo e Hermosinda de Tabuído, conforma a tríada de poetisas populares cabanesas que non tiveron vergoña de seren mulleres escritoras, elevando a voz feminina desde o rural galego a través da poesía.
Manuel Lema Otero
MANUEL LEMA OTERO
Pintor naif e inventor
Borneiro (Cabana de Bergantiños), 04/06/1916 – 06/08/1991
Manuel Lema Otero é, sen dúbida, a figura máis singular da parroquia cabanesa de Borneiro. Destacou por ser un home polifacético: labrador, carpinteiro-encofrador, emigrante, pintor, inventor, vendedor de pitos e pensos, e mesmo escavador no castro A Cidá. Coñecido tamén polos alcumes de Manuel do Monte ou o Home dos Pitos, foi o pintor e inventor máis recoñecido de todo o concello de Cabana de Bergantiños.
Poucos coñecían a súa faceta como artista ata que, no ano 1981, acadou o primeiro premio no Concurso de Arte Naif convocado pola Fundación Pedro Barrié de la Maza, cunha dotación de 200.000 pesetas. Tiña daquela 65 anos. Presentáranse 575 obras, e Lema Otero resultou gañador coa pintura “La Batalla del Ebro”, ademais de colocar outras dúas entre as finalistas. O xurado, no que estaba Juan Antonio Vallejo-Nájera, destacou que o cadro estaría “entre os 12 mellores naïf de España”, cualificándoo como “orixinal e libre na súa exposición”.
Como recoñecemento, o Concello de Cabana rendeulle unha homenaxe en febreiro de 1982. A partir dese momento, comezou a súa etapa expositiva: participou en mostras colectivas na Coruña, Vigo, Lugo, Ourense e Santiago, e organizou exposicións individuais en Ponteceso, Vimianzo, Negreira, Baio, O Couto ou Cabana. Impartiu conferencias sobre a súa obra en Vimianzo e Cabana, e moitos dos seus cadros forman parte hoxe de coleccións privadas en Laxe, Baio, A Coruña e incluso en Suíza.
Pintaba polas noites, logo dunha dura xornada no campo, nun galpón da súa casa. A súa afección pola pintura nacera xa de neno, cando pedía insistentemente lapis e papel para debuxar barcos, casas, persoas ou animais.
A súa obra ten un marcado carácter autobiográfico: representa escenas da Guerra Civil, do seu traballo como encofrador ou da súa participación nas escavacións arqueolóxicas da Cidá. Moitas das súas pinturas teñen un fondo didáctico e de denuncia social, tratando temas como o alcoholismo ou a falta de valores da mocidade. Tamén abondan os temas relixiosos e as paisaxes locais, elementos que conforman un universo creativo propio.
Outra das súas facetas foi a de inventor. Xa de cativo, fabricaba aparellos cos seus amigos. Entre os primeiros inventos destaca un sistema para obter metano a partir de esterco. Co tempo deseñou o “libro das quinielas”, xoguetes articulados, moldes para capiteis, termómetros para fornos, sistemas de alarmas contraincendios e unha bomba de auga sen consumo enerxético.
Os seus inventos máis populares, polos que obtivo patente, foron a tella plana e a incubadora de pitos. Este último invento proporcionoulle sustento durante anos, xa que criaba e vendía polos por toda a Costa da Morte. De aí vén o alcume polo que moitos o coñeceron: o Home dos Pitos.