Arqueolóxico

Mámoa da Medoña

O topónimo Medoña fai referencia á antiga existencia dun dolmen ou mámoa no lugar, hoxe desaparecida debido á construción de vivendas. Trátase dun claro exemplo de como a toponimia pode conservar a memoria de elementos arqueolóxicos perdidos.

Mámoas da Eirita

• Mámoa nº 1
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  En monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 2
  Diámetro: 13 m | Altura: 0,8 m
  En monte baixo. Camiño de carro polo lado leste que afecta negativamente a súa conservación.
• Mámoa nº 3
  Diámetro: 15 m | Altura: 0,8 m
  Situada en eucaliptal. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 4
  Diámetro: 15 m | Altura: 1,2 m
  En monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 5
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  En eucaliptal. Posúe coiraza pétrea. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 6
  Diámetro: 14 m | Altura: 0,7 m
  En monte baixo. Un camiño de carro pasa pola metade oeste, rebaixando a masa tumular.
• Mámoa nº 7
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  En monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 8
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  En monte baixo. Estado bastante bo, malia a presenza dun camiño de carro na periferia noroeste que desfigura parcialmente o túmulo.

Castro Guisande ou Castro de Anos

Erguido entre terras de cultivo e monte baixo, este castro destaca pola súa ampla croa e sistemas defensivos concéntricos:

• Croa ovoidal: 63 m de longo e 52 m de ancho.
• No seu interior, un recinto máis elevado de 40 x 27 m.
• Antecastro concéntrico, especialmente desenvolvido nos lados sur e leste.

As defensas do antecastro están moi deterioradas debido ao uso agrícola, mais o resto do conxunto consérvase en bo estado.

Foi atopado un obxecto cónico con inscricións, cuxo paradoiro actual é descoñecido. Segundo a lenda local, os mouros tenderon unha trabe de ouro subterránea entre este castro e o Castelo de Borneiro, unha historia compartida tamén no propio castro borneirense.

Castro do Piñeiro

Situado en terreos de monte baixo, posúe unha croa circular de 50 metros de diámetro, rodeada por:

• Parapeto con alturas variables entre 1 e 8 metros.
• Foxo defensivo nos lados sur e leste.

O seu estado de conservación é excelente, sendo un dos exemplos mellor preservados da arquitectura castrexa local.

Muíño Castrexo do Vento

No lugar do Vento, localizáronse restos arqueolóxicos da Idade do Ferro, entre os que destacan:

• Alicerces de antigas construcións castrexas.
• Un muíño de man en dúas pezas, utilizado para a moenda manual, típico da cultura castrexa.

Santo Estevo de Cesullas – Castro de San Fins

O Castro de San Fins é un recinto fortificado da Idade do Ferro, situado nunha posición estratéxica con vistas ao val de Cesullas, polo que discorre o río Balsa. Trátase dun castro de grandes dimensións, aínda que actualmente presenta un alto grao de deterioración debido ás tarefas agrícolas.

A pesar diso, aínda son visibles restos dos seus muros e terrapléns, destacando as seguintes estruturas:

• O parapeto delimitador da croa, con 30 metros de lonxitude, 14 metros de ancho e ata 7 metros de altura na zona noroeste.
• No lado oeste, consérvase un foxo de 20 metros de longo, 8 metros de ancho e 1,5 metros de profundidade.

Este castro deu orixe ao topónimo San Fins do Castro.

Segundo o arqueólogo Antón Rodríguez Casal, en leiras situadas por debaixo do castro apareceron sepulturas con antas, que contiñan cinzas e ósos, así como un cuncheiro de berberechos, o que indica unha ocupación e actividade sostida no lugar.

A tradición oral recolle a lenda dunha viga de ouro agochada polos mouros, supostos antigos habitantes do castro, que permanece oculta nalgún lugar do xacemento.

Castro de Beres

O Castro de Beres é un asentamento da Idade do Ferro que presenta unha croa de forma circular, cun diámetro aproximado de 55 metros, semellante ao do Castro do Piñeiro de Anos.

A croa estaba rodeada por un parapeto de entre 4 e 6 metros de altura, hoxe arrasado polas tarefas agrícolas. Na dirección norte e noroeste aínda se pode identificar un antecastro, aínda que tamén moi alterado polos traballos do campo.

A pesar destas transformacións, os niveis habitacionais do castro poderían conservarse en bo estado, ofrecendo potencial arqueolóxico de interese.

Dolmens de Dombate

Conxunto megalítico da Idade de Pedra composto por dous dolmens: un máis antigo e pequeno, e outro posterior e de maiores dimensións, coñecido como a Catedral do megalitismo galego.

Véxase o apartado: Dolmen de Dombate

Dolmen ou Mámoa da Gándara

Coñecido desde o ano 1924, actualmente case non se conservan restos. A mámoa orixinal tiña uns 15 metros de diámetro e 2 metros de altura. Sitúase nunha zona de transición entre monte baixo e terras de cultivo, pero o túmulo foi moi rebaixado por tarefas agrícolas. Hoxe só se conserva unha lousa fracturada da antiga cámara poligonal e parte do túmulo moi deteriorado.

Mámoas de Agranova

• Mámoa nº 1
  Diámetro: 15 m | Altura: 1 m
  Terras de monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 2
  Diámetro: 12 m | Altura: 0,5 m
  En monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 3
  Diámetro: 13 m | Altura: 0,6 m
  En monte baixo. Un camiño de carro afecta a parte central.
• Mámoa nº 4
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,3 m
  En monte baixo. Estado bastante bo.

Mámoa do Cruceiro da Portela

Diámetro: 12 m | Altura: 0,8 m
Situada en monte baixo. Estado aceptable, malia que un camiño de carro pola marxe sur e outro de servizo de prado deterioraron o aspecto superficial do túmulo.

Cista da Insua

Xacemento funerario da Idade do Bronce, destruído en 1975 durante tarefas agrícolas. Inicialmente gardada polos descubridores, está actualmente depositada no Museo Arqueolóxico da Coruña.

Consérvanse sete lousas, catro delas decoradas:

• Lousa A: dúas liñas paralelas nos bordos maiores como marco; cinco triángulos abertos no vértice superior; fila de cinco cazoletas aliñadas cos triángulos; liña recta con 11 triángulos pequenos perpendiculares.
• Lousa B: repite a decoración da Lousa A.
• Lousa C: dúas fileiras de triángulos enfrontados (8 e 9).
• Lousa D: igual que a anterior, con fileiras de nove triángulos.

O arqueólogo Manuel Lestón considera probable que existan outras cistas soterradas na mesma zona.

A Cidá de Borneiro

Importante asentamento fortificado da Idade do Ferro, situado no Chan de Borneiro. Conta con croa, foxo, terrapléns, antecastro e un barrio de entremurallas. Escavado desde 1932, é o único castro escavado da Costa da Morte.

Durante boa parte do ano, conta con servizo de guía turístico.

Véxase o apartado: A Cidá de Borneiro

Castro ou Castelo de Borneiro

Recoñecido en 1984 pola arqueóloga Ana Mª Romero Masiá, trátase dun asentamento fortificado da Idade do Ferro ou mesmo medieval, situado nun outeiro granítico dos montes de Borneiro.

• Croa ovoidal de 95 x 60 m, delimitada por un terraplén natural con afloracións rochosas.
• As zonas máis vulnerables foron pechadas con grandes bloques de pedra.
• Circúndase por dous antecastros ao sur, leste e oeste, que reforzan o sistema defensivo.
• Posúe un excelente estado de conservación, conservándose partes visibles da muralla.

O Caldeiro

Mina de adscrición cultural indeterminada, situada fronte á Cidá de Borneiro. Presenta as seguintes características:

• 150 m de longo, 20 m de ancho e 6 m de profundidade.
• A parte alta mostra unha sección en forma de “V”, mentres que a parte baixa, próxima ao rego dos Muíños, conforma un semicírculo.

Trátase dunha explotación semellante ás minas romanas do noroeste peninsular, polo que é probable que a súa orixe sexa romana ou, como mínimo, antiga.

A Torre da Penela é unha construción que se adscribe culturalmente á época medieval. Aínda que aparece documentada no século XIV, descoñécese a data exacta da súa edificación. As fontes falan da antiga existencia de tres ou catro torres, das cales só se conserva unha, xunto con parte do seu sistema defensivo.

Este sistema defensivo incluía un parapeto de pedras e terra en forma circular, visible na parte leste da torre.

A torre ten formato cadrado e presenta varios elementos arquitectónicos destacados:

• Porta con arco de medio punto na planta baixa.
• Ventás rectangulares nas plantas superiores.
• Sobre a porta, como antepeito da ventá, destaca un escudo heráldico coas armas das familias Bermúdez, Castro e Rioboo, que representan ao remodelador da torre.
• A parte superior do edificio está rematada con ameas, conferíndolle un marcado carácter defensivo.

Co paso do tempo, as antigas edificacións medievais foron desaparecendo, mentres medraba a aldea da Penela arredor da torre, con casas rurais que conforman o núcleo actual.

Na actualidade, a torre segue en pé, aínda que con usos distintos: na planta baixa funciona como alpendre, e na parte alta como pombal.

San Pedro de Silvarredonda – Torre da Penela

A Torre da Penela é unha construción que se adscribe culturalmente á época medieval. Aínda que aparece documentada no século XIV, descoñécese a data exacta da súa edificación. As fontes falan da antiga existencia de tres ou catro torres, das cales só se conserva unha, xunto con parte do seu sistema defensivo.

Este sistema defensivo incluía un parapeto de pedras e terra en forma circular, visible na parte leste da torre.

A torre ten formato cadrado e presenta varios elementos arquitectónicos destacados:

• Porta con arco de medio punto na planta baixa.
• Ventás rectangulares nas plantas superiores.
• Sobre a porta, como antepeito da ventá, destaca un escudo heráldico coas armas das familias Bermúdez, Castro e Rioboo, que representan ao remodelador da torre.
• A parte superior do edificio está rematada con ameas, conferíndolle un marcado carácter defensivo.

Co paso do tempo, as antigas edificacións medievais foron desaparecendo, mentres medraba a aldea da Penela arredor da torre, con casas rurais que conforman o núcleo actual.

Na actualidade, a torre segue en pé, aínda que con usos distintos: na planta baixa funciona como alpendre, e na parte alta como pombal.

A zona da Piolla, na parroquia de San Pedro de Nantón, constitúe unha das maiores concentracións de mámoas do concello, pertencentes ao período do Megalitismo (Idade de Pedra). A continuación preséntase unha relación das principais mámoas documentadas:

• Mámoa nº 1 da Piolla
  Diámetro: 25 m | Altura: 1,5 m
  Situada nun eucaliptal, presenta un estado moi deteriorado.
• Mámoa nº 2 da Piolla
  Diámetro: 17,5 m | Altura: 0,8 m
  En terreos de monte baixo. Bo estado de conservación.
• Mámoa nº 3 da Piolla
  Diámetro: 15 m | Altura: 1,2 m
  Localizada en monte baixo con eucaliptal. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 4 da Piolla
  Diámetro: 15 m | Altura: 1 m
  En monte baixo. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 5 da Piolla
  Diámetro: 15 m | Altura: 0,5 m
  En monte baixo. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 6 da Piolla
  Diámetro: 17 m | Altura: 1,2 m
  En terreos con plantación de eucaliptos. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 7 da Piolla
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  En monte baixo. Estado bastante bo.
• Mámoa nº 9 da Piolla
  Diámetro: 20 m | Altura: 1,5 m
  Situada en pasteiro e monte baixo. Estado aceptable, con rebaixe na ladeira noroeste debido a labores agrícolas.
• Mámoa nº 10 da Piolla
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,4 m
  Localizada nun eucaliptal. Mal estado de conservación.
• Mámoa nº 11 da Piolla
  Diámetro: 9 m | Altura: 0,3 m
  En monte baixo con eucaliptal. Moi deteriorada.
• Mámoa nº 12 da Piolla
  Diámetro: 12 m | Altura: 0,5 m
  En monte baixo. Estado aceptable, a pesar dunha canteira próxima no cadrante suroeste.
• Mámoa nº 13 da Piolla
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,5 m
  En monte baixo. Perímetro moi deteriorado debido á actividade extractiva dunha canteira.
• Mámoa nº 14 da Piolla
  Diámetro: 10 m | Altura: 0,5 m
  En monte baixo. Estado bastante bo.

Petroglifo da Piolla

O Petroglifo da Piolla é unha das poucas mostras desta arte rupestre da Idade do Bronce na comarca de Bergantiños, xunto cos de Corme e O Roncudo. Trátase dun petroglifo de cazoletas ou coviñas gravado sobre unha pequena laxe triangular.

No centro destaca unha gran cazoleta do tamaño dunha cunca, rodeada en círculo por outras máis pequenas. Nun dos laterais da laxe aparece unha ringleira de pequenas coviñas dispostas en liña.

A súa conservación é case milagrosa, xa que se atopa a carón dunha antiga canteira de pedra utilizada para a construción de vivendas.

Castro de Anido

O Castro de Anido foi moi afectado polas tarefas agrícolas mecanizadas, que provocaron unha forte degradación do seu sistema defensivo. Aínda así, consérvanse restos nos lados noroeste, leste e suroeste.

A croa, de forma ovoide, ten aproximadamente 90 metros de longo por 70 metros de ancho e está rodeada por un parapeto de 4 metros de altura. A pesar dos danos, os niveis habitacionais da croa poderían estar ben conservados, ao non teren sido completamente afectados polos labores agrícolas.

Castro de Corcoesto

O Castro de Corcoesto presenta unha croa de forma circular, cun diámetro aproximado de 95 metros. Está rodeada por un parapeto de escasa altura, aínda que o seu estado de conservación é excelente, a pesar de que actualmente se utiliza como terra de cultivo.

Mina da Capela de Santa Mariña

A Mina da Capela de Santa Mariña é unha antiga mina de ouro atribuída culturalmente á época romana. Sitúase nunha ladeira moi pronunciada xunto ao río Anllóns, e preséntase como un gran corte escavado na terra.

A zona mellor conservada, na parte alta da ladeira, alcanza unhas dimensións de aproximadamente 200 metros de longo, 20 metros de ancho e 6 metros de profundidade. A pesar de ter sido explotada en épocas contemporáneas, conserva vestixios evidentes da súa orixe antiga.

Torre de Corcoesto

A Torre de Corcoesto foi unha antiga fortaleza medieval, da cal non se conserva ningún resto arqueolóxico visible na actualidade. Porén, é posible que se atopen os alicerces soterrados no caso de realizar escavacións no subsolo.

Machado Neolítico

No ano 1994, a familia da alumna María Torres, do CEIP As Revoltas, atopou un machado bifacial pulimentado mentres realizaba tarefas agrícolas nunha leira situada no lugar da Margarida.

Este achado foi estudado polo arqueólogo coruñés Eduardo Navarro, quen o datou entre os anos 3500 e 3000 a.C., pertencente ao Neolítico final.

Segundo o profesor Fernando Garea, o machado podería formar parte dun enxoval funerario, xa que presentaba unha estrutura moi limpa, sen signos de uso, o que indicaría que nunca foi empregado.

Castro de Folgoso

O Castro de Folgoso atópase nas aforas da aldea de Folgoso, nunha localización estratéxica ao bordo do precipicio do Pozo da Forca. A súa croa ten forma ovoide e unhas dimensións aproximadas de 122 metros de longo por 103 metros de ancho.

Está protexida por un impoñente parapeto de entre 7 e 8 metros de altura, que reforza a súa defensa natural. No interior da croa érguese actualmente a capela de San Brais, engadindo valor histórico e cultural ao enclave.

Na zona noroeste, destacan dous antecastros de aproximadamente 70 metros de longo e 20 metros de ancho, que completan o sistema defensivo.

O conxunto presenta un bo estado de conservación, sendo un destacado exemplo da ocupación castrexa en zonas de relevo abrupto.