BORNEIRO

Castro ou Castelo de Borneiro

Recoñecido en 1984 pola arqueóloga Ana Mª Romero Masiá, trátase dun asentamento fortificado da Idade do Ferro ou mesmo Medieval, construído sobre unha formación granítica nos montes de Borneiro. A croa presenta forma ovoidal (95 x 60 m) e delimítase mediante un terraplén natural con afloramentos rochosos, reforzados con grandes bloques de pedra. Circúndano dous antecastros cara ao sur, leste e oeste, que fortalecen o sistema defensivo. O seu estado de conservación é excelente, e aínda se conservan restos das murallas dos antecastros.

A Cidá de Borneiro

Tamén coñecido como “A Cibdá”, é un dos castros máis antigos de Galicia e o primeiro que contou cunha datación científica mediante o método do C-14. Estivo habitado entre os séculos VI a.C. e I d.C., cun abandono progresivo e non repentino.

Historia arqueolóxica

• Descuberto en 1924 por Parga Pondal e Pérez Bustamante.
• Primeiras escavacións nos anos 30 por S. González García-Paz.
• Nova etapa de escavacións nos anos 70 por J.J. Eiroa.
• De 1980 a 1991, terceira e máis longa campaña dirixida por Ana Romero Masiá.

Actividades e modo de vida

Os habitantes dedicábanse á agricultura, gandaría, pesca e metalurxia. Os materiais atopados foron depositados no Museo Arqueolóxico e Histórico “Castelo de San Antón” e clasifícanse en:

• Orgánicos: Concheiros con cunchas e espiñas de peixe.
• Metálicos: Obxectos de bronce e ferro como agullas, aneis, fíbulas, ferramentas, etc.
• Cerámicos: Miles de fragmentos por campaña, moldes, crisois, fusaiolas…
• En pedra: Muíños, pedras de afiar, adornos e un machado neolítico.

Estrutura e distribución

A croa, escavada nun 75 %, ten 90 x 55 m e está rodeada por murallas e foxos. As vivendas son de planta redondeada, algunhas con funcións anexas. No leste atópase o “Barrio de Extramuros”, cunha gran casa ovalada e fontes.

Elementos destacados

• Sauna castrexa: A única nas Rías Altas, confirmada en 2007 coa aparición da “Pedra Formosa”.
• Sistema defensivo: Tres circuítos de murallas con foxos, adaptados ao terreo, cun sistema de construción baseado en amoreamento e muros contedores.

Dolmen ou Mámoa da Gándara

Coñecida dende 1924, a mámoa orixinal tiña uns 15 m de diámetro e 2 m de altura, pero foi rebaixada polas tarefas agrícolas. Só se conserva unha lousa fracturada e parte do túmulo.

Mámoas de Agranova

• Mámoa nº1: 15 m de diámetro, 1 m de altura. Bo estado.
• Mámoa nº2: 12 m de diámetro, 0,5 m de altura. Bo estado.
• Mámoa nº3: 13 m de diámetro, 0,6 m de altura. Degradada por un camiño de carro.
• Mámoa nº4: 10 m de diámetro, 0,3 m de altura. Bo estado.
• Mámoa do Cruceiro da Portela: 12 m de diámetro, 0,8 m de altura. Estado aceptable, pese ao impacto de camiños.

Dolmen de Dombate

Estrutura

Monumento megalítico composto por un túmulo en forma de corazón, coiraza de pedras e cámara poligonal con corredor de acceso. Contén dúas fases construtivas:

• Dombate Antigo: Pequena cámara con 9 ortostatos, túmulo de 10,5 m de diámetro.
• Dombate Recente: Cámara de 4,2 x 2,5 m e 2,9 m de altura, con sete ortostatos e gran tampa. Corredor diferenciado con cuberta desprazada e escote inferior.

Elementos destacados

• Gravados e pinturas nas lousas.
• 20 idoliños con forma humana na entrada (deuses protectores).
• Achados: ferramentas, contas de colar, machados, cerámica, puntas de frecha…

Historia da investigación

• Citas desde o s. XIX (Murguía, Pondal, Leisner…).
• Escavacións importantes en 1987–1989 por José María Bello Diéguez.
• Descubrimento da superposición de dous monumentos megalíticos: Dombate Primitivo e Recente.
• Impulso á teoría da monumentalización.

Conservación e musealización

• Cuberta provisional dende 1990 para preservar pinturas e estrutura.
• Plan Director da Deputación da Coruña.
• Concurso de ideas e proxecto gañador en 2008 por Francisco José Vidal Pérez.
• En 2021 iniciouse a actualización da musealización: realidade aumentada, animacións 3D, proxeccións multimedia, aplicación móbil, etc.

CISTA DA ÍNSUA

Xacemento datado na Idade do Bronce e que foi destruído en 1975 por mor de tarefas agrícolas. Tras a súa destrución foi

levada á casa dos seus descubridores. Na actualidade, atópase depositada no Museo Arqueolóxico da Coruña. Deste monumento funerario consérvanse sete lousas que posúen un grande interese pola decoración gravada que presentan catro delas:

• Lousa A: dúas liñas paralelas polos lados maiores serven de marco; banda con cinco triángulos equidistantes sen pechar no vértice superior; fileira de cinco cazoletas equidistantes que se corresponden aproximadamente cos vértices dos triángulos; paralelamente, liña recta con once pequenos triángulos perpendiculares.
• Lousa B: repite a anterior decoración.
• Lousa C: dúas fileiras (de 8 e 9, respectivamente) de triángulos enfrontados.
• Lousa D: repite a decoración anterior, pero con fileiras de nove triángulos.

O arqueólogo Manuel Lestón sospeita que no lugar no que se atopou a Cista da Ínsua pode haber outras máis no subsolo.

ERMIDA DA NOSA SEÑORA DAS VIRTUDES DO BRIÑO

A ermida sitúase nunha pequena carballeira na zona occidental do lugar do Briño, onde se celebra a romaría o 18 de xullo. Presenta unha planta de salón conformada por un presbiterio cadrado (5,5 m de lado) e unha nave rectangular (10,6 x 5 m). Conta cunha sancristía cadrada adosada ao muro norte do presbiterio e un pórtico exterior adosado ao muro sur da nave no seu tramo medio, de forma rectangular.

No último tramo da nave, no seu muro sur, apréciase tamén a base da torre-campanario de planta cadrada. Os muros son de gran grosor: 1 metro no presbiterio e case 1,5 m na nave.

O presbiterio cóbrese cunha cúpula sobre pendentes, reforzada por dous contrafortes angulares no muro leste e un terceiro no muro sur. Nas enxutas da cúpula, sentados baixo arcos de medio punto e policromados, atópanse os catro Evanxelistas cos seus respectivos atributos. A sancristía cóbrese cunha cúpula semellante pero máis pequena e sinxela.

A nave presenta unha estrutura abovedada con sete arcos faixóns lixeiramente apuntados, apoiados directamente sobre os muros. O retablo neoclásico presenta a Santa Bárbara na parte superior, e na inferior á Virxe do Carme e á Virxe das Virtudes, sendo esta última a titular da ermida.

A comunicación do presbiterio coa nave establécese mediante un gran arco triunfal de aspecto lixeiramente apuntado e moldurado, que arrinca directamente do chan sen marcar a liña das impostas.

No primeiro tramo da nave obsérvanse a ambos lados fornelos profundamente escavados nos grosos muros, con arcos de medio punto, cada un cun altar pétreo de lados curvos. Actualmente están baleiros, aínda que antigamente albergarían retablos.

No tramo medio do muro norte ábrese unha porta travesa alintelada. Paralelamente ao muro oeste, ergueuse unha tribuna de madeira á que se accede mediante escaleiras adosadas aos muros oeste e sur. Estas escaleiras continúan cara á torre-campanario, aínda que de forma máis rústica.

A cuberta da nave é unha bóveda de canón lixeiramente apuntada, sostida polos sete arcos faixóns. Tanto esta bóveda como a cúpula da sancristía están sen encalar, polo que se aprecian as pezas de cachotaría.

Exteriormente, a nave está cuberta cun tellado a dúas augas que se prolonga cara ao sur para cubrir o pórtico. O presbiterio, con todo, cóbrese cun tellado centrado coroado por unha lanterna de tambor cilíndrico, rematada por unha pequena cúpula e un pináculo. Este tambor conta con catro arcos de medio punto que iluminan o interior a través dun óculo no centro da cúpula.

O pórtico exterior conta cunha porta en arco de medio punto na súa fachada sur, pechada cunha reixa de ferro.

A torre-campanario elévase sobre unha base cadrada de cantería, sobre a que se asenta un só corpo composto por catro piares que sosteñen outros tantos arcos de medio punto. Sobre este corpo, hai un pináculo en cada esquina e outro central que coroa a súa forma piramidal.

A fachada occidental presenta perpiaños de notable grosor pero escasa lonxitude. Segue o esquema clásico pentagonal, coa porta principal alintelada, un fornelo rectangular cunha imaxe de pedra da Virxe das Virtudes de estilo manierista, unha ventá rectangular e unha escultura de San Xoán Bautista, patrón da parroquia. A ambos lados do fornelo central hai outros dous forneis con arcos en cortina que albergan as imaxes de pedra de Santiago e San Andrés. Xunto á porta, San Paulo ao norte e San Pedro ao sur.

A parte máis antiga da ermida data do século XVI, con reminiscencias do gótico tardío no arco triunfal e nas arcadas da bóveda da nave. É probable que o presbiterio e a sancristía se rematasen a comezos do século XVIII.

CRUCEIROS

Destacan os cruceiros da parroquia de Borneiro por seren xiradoiros. Xunto ao camiño entre a aldea de Borneiro e a igrexa parroquial de San Xoán hai unha sinxela cruz sen ornamentación pero cunha particularidade: a parte superior, é dicir, a cruz, pode xirarse lateralmente. É costume facelo para pedir un cambio no vento ou no tempo, exercendo así un suposto control sobre a natureza mediante a relixión en favor de mellores colleitas.

No Roncadoiro localizábase outra pequena cruz xiratoria, debuxada por Castelao na súa obra As cruces de pedra na Galiza, cunha cabeza ancha e tosca, adornada con pequenas cruces gravadas nos brazos e na parte superior. Segundo Castelao, “unha cruz que compre citar como moi antiga, aínda que a súa antigüidade sexa hipotética, é a que se ve no lugar de Roncadoiro -feligresía de Borneiro e concello da Coruña de Cabana-. Esta cruz é xiradoira e a súa feitura, de cabeza ensanchada e longa, fai pensar que se trata dun monumento antigo, quizais retocado máis tarde. Pola súa condición de pedra xiradoira, o pobo concédelle virtudes milagreiras”.

Desgraciadamente, esta cruz xiratoria desapareceu no vertedoiro instalado xunto á ponte do río dos Muíños, perdéndose así unha das xoias etnográficas de Borneiro.

Ademais destes cruceiros xiradoiros, hai outros dous en Vilaseco. Nun deles, a cruz está cimentada para evitar o roubo e a outra, sen decoración na parte da cruz, pode xirarse completamente.

Na carballeira do Briño consérvase un dos cruceiros máis antigos de Galicia. No pedestal figura a inscrición: “Se retocó, trasladó y pintó siendo cura párroco Francisco Lema Martínez natural de esta parroquia. Año 1899”. Esta inscrición é testemuña do costume de trasladar os

MATILDE VILARIÑO POSE

Matilde Vilariño Pose naceu o 12 de marzo de 1944 en Dombate, parroquia de Borneiro, no concello de Cabana de Bergantiños. Aos tres anos xa recitaba versos de García Lorca e escribe poesía dende que era unha nena. Rosalía de Castro e Yolanda Castaño son as súas poetas favoritas. Ademais, tamén adica parte do seu tempo á pintura.

En 2018 publicou o seu primeiro poemario, Poemas que non foron ó lume, que recolle 104 poemas escritos entre 2010 e 2018. Este libro viu a luz despois de participar nun programa de televisión, onde comezou a recitar publicamente os seus textos grazas ao apoio dos seus netos Jorge e Eloy, en especial deste último.

En 2022 publicou o seu segundo libro, Na lingua que eu falo, con lembranzas e recordos de carácter costumbrista e cun enfoque tamén pseudo-biográfico, aínda que non estruturado por anualidades.

ELOY MATO RIAL

Eloy Mato Rial naceu o 8 de febreiro de 2001 en Dombate, Borneiro, no concello de Cabana de Bergantiños. Estudou no CPI As Revoltas, onde tamén asistiu ás clases municipais de teatro con Silvia Losada, participando en obras como O Xuíz dos Divorcios e O restaurante Farruco.

Desde os seis anos recibe clases de piano co profesor Herminio na Casa da Cultura de Cabana. En 2010 comeza a tocar pezas tradicionais cun teclado no grupo “Lúa Chea de San Xoán”, fundado polo seu pai Fernando Mato. Actualmente continúa neste grupo, hoxe chamado “O Son do Castro”, tocando a gaita e o acordeón.

Ampliou os seus estudos musicais en Baio con Tatiana Pankratova e posteriormente en acordeón con Fernando Fraga, da Escola de Música de Cee. Tamén recibiu nocións de acordeón con Xosé Manuel Mourín.

Cursou bacharelato no IES Maximino Romero de Lema e estudou un ciclo superior de Deseño en Fabricación Mecánica en Ferrol. Actualmente (2023) está a cursar Mecatrónica Industrial. A pesar da súa formación técnica, nunca deixou a música.

Participou en festivais como as Festiletras do Couto ou As nosas músicas, acompañando con fondo musical actos e entregas de premios. En 2022 acadou o primeiro premio no concurso de acordeón en Ponferrada na modalidade “Varieté”, interpretando as pezas Jotaerre e Indiffèrence.

Tamén actuou como gaiteiro co grupo tradicional “Queiroa” de Sada no Festival do Mundo Celta de Ortigueira. Actualmente segue a tocar acordeón e investiga no sistema basseti para interpretar pezas clásicas coa man esquerda.

MANUEL LEMA OTERO

Manuel Lema Otero naceu o 4 de xuño de 1916 no lugar de Borneiro, nunha familia de labradores de clase media. Os seus pais foron Concepción Otero e Rafael Lema. Desde pequeno compaxinaba os estudos coa axuda na labranza. A falta de clases de debuxo motivouno a iniciarse como pintor autodidacta.

Construíu un taller ao aire libre para facer experimentos, entre eles unha incubadora que patentou (nº 158.277), o que lle valeu o alcume de “o home dos pitos”. Tamén inventou un sistema de detección de incendios e fabricaba xoguetes mecánicos.

A pesar de traballar toda a súa vida como labrego, destacou como pintor naïf. No concurso de Arte Naïf de 1981 convocado pola Fundación Barrié de la Maza, presentou 10 obras, entre elas: O Gran Xuízo, A batalla do Ebro, Santa Compaña, Autorretrato… acadando o primeiro premio con A batalla do Ebro e un premio de 200.000 pesetas.

A súa obra foi exposta na Sala da Delegación Provincial da Cultura na Coruña, e posteriormente en museos de Pontevedra, Vigo, Lugo, Ourense e Santiago.

Foi homenaxeado en Borneiro e no Día das Letras Galegas de 1983 realizou unha exposición conxunta con Xurxo Martiño. En 1985 ofreceu unha conferencia sobre arte naïf e mantivo un encontro co alumnado do colexio As Revoltas de Cabana. No 1988 participou na Exposición da Asociación Cultural Río Anllóns de Ponteceso.

Postumamente, a súa obra estivo presente en 1994 na Asociación Cultural Monte Branco e en 1998 na I Mostra de Creación Plástica da Costa da Morte.

Manuel Lema faleceu o 6 de agosto de 1991 e está soterrado no cemiterio parroquial de San Xoán de Borneiro.

MINA DO CALDEIRO

Trátase dunha mina de adscrición cultural indeterminada. Preséntase como un corte na parte baixa da ladeira fronte á Cidá de Borneiro. Ten 150 m de longo, 20 m de ancho e 6 m de fondo. A parte alta presenta unha sección en “V”; a parte baixa, preto do Rego dos Muíños, adopta forma de semicírculo.

A súa función foi a extracción de recursos primarios. Polas súas características, aseméllase ás minas explotadas no noroeste peninsular durante a ocupación romana, aínda que tamén podería pertencer á época castrexa.

BIBLIOGRAFÍA

• Deputación da Coruña (2011). El Dolmen de Dombate. Arqueología, restauración, arquitectura.
• Garea, F., Giadás, L. e Navarro, E. (1995). Cabana: Análise histórica e social. Deputación da Coruña.
• Lema Suárez, X. M. (1998). A arte relixiosa na Terra de Soneira (Tomo III). Fundación Universidade de Cultura.
• Lema Suárez, X. M. (1999). Arquitectura megalítica na Costa da Morte (antas e mámoas). Asociación Neria.
• Monteoliva Arquitectura S.L. (1999). Catálogo do patrimonio.
• Rodríguez Castelao, A. (1949). As cruces de pedra na Galiza.
• Romero Masiá, A. M. (1987). Castro de Borneiro (Campañas 1983-1984). Dirección Xeral de Cultura e do Patrimonio Histórico-Artístico.